Uczniowie mylą części mowy z częściami zdania — a to dwa różne podziały tego samego tekstu. Część mowy mówi, czym słowo JEST; część zdania mówi, jaką rolę PEŁNI w konkretnym zdaniu.
Wyraz „pies” jest rzeczownikiem zawsze — to jego część mowy. Ale w zdaniu „Pies biegnie” jest podmiotem, a w zdaniu „Widzę psa” już nim nie jest.
Stąd zasada: części mowy sprawdzamy w słowniku, części zdania — tylko w zdaniu. Jednego bez drugiego nie da się ustalić.
Do rozpoznania części mowy najpewniejsze są pytania:
Do części zdania: podmiot odpowiada na „kto? co?” przy orzeczeniu, a orzeczenie mówi, co podmiot robi.
Podmiot nie zawsze stoi na początku zdania i nie zawsze jest widoczny. W zdaniu „Idziemy do domu” podmiotu nie ma w zapisie — kryje się w formie czasownika. To tak zwany podmiot domyślny i dzieci często go szukają bezskutecznie.
Część mowy to rodzaj wyrazu — rzeczownik, czasownik, przymiotnik. Część zdania to rola, jaką wyraz pełni w konkretnym zdaniu — podmiot, orzeczenie. Ten sam rzeczownik raz jest podmiotem, a raz nie.
Najpierw szukamy orzeczenia — wyrazu mówiącego, co się dzieje. Potem pytamy o niego „kto? co?” i odpowiedź jest podmiotem. W zdaniu „Kot śpi” orzeczeniem jest „śpi”, a podmiotem „kot”.
Rzeczownik, czasownik i przymiotnik pojawiają się już w klasach 1–3, a systematycznie omawia się je w klasie 4 wraz z odmianą przez przypadki i osoby.